حالت شب
دستگاههای موسیقی ایرانی
 
چگونه دستگاه ها در موسیقی ایرانی را  به روش شنیداری بشناسیم و تشخیص دهیم
موسیقی ایرانی که به آن موسیقی سنتی نیز گفته می شود و در اصل موسیقی اصیل ایرانی می باشد.موسیقی سنتی دارای گوشه و دستگاه می باشد. ابتدا به معرفی دستگاه های موسیقی ایرانی میپردازیم و سپس ویژگی های انها را بازگو میکنیم در انتهای معر فی هر دستگاه موسیقی مثال های کاربردی برای درک بهتر آن میزنیم.
 
دستگاه موسیقی چیست؟
دستگاههای موسیقی مجموعهای از چند نغمه (گوشه) تشکیل شده اند که با هم در گام، کوک و فواصل نت هماهنگی دارند. موسیقی سنتی از 7 دستگاه و 5 آواز و در کل از 12 مایه تشکیل شده است. دستگاهها  از دوران قاجار در موسیقی اصیل ایرانی شناخته شدند.و با دارا بودن گوشه ها موسیقی اصیل ایرانی را از سایر موسیقی های ملل مختلف دنیا متمایز نمود. گوشه های موسیقی ایرانی در فرم های مختلفی از جمله پیش درآمد، درآمد،آواز ، تصنیف، رنگ دسته بندی می شوند.
گوشه یا مقام در موسیقی اصیل ایرانی : آهنگهای محلی یا فولکلورکه در مناطق مختلف ایران خوانده میشد یک مقام یا گوشه است و کوچکترین بخش باهویت ردیف موسیقی سنتی است.

گوشه چیست؟

گوشه ها قطعه هایی ازدستگاههای موسیقی سنتی ایران هستند و به دو دسته تقسیم می شوند.

گوشه های دارای  مُد معین

همانطور که می دانید هر دستگاه یا آواز، دارای تعدادی مقام غیر از مقام مادرمی باشد. برخی گوشه های یک
دستگاه یا آواز، به صورت کاملا مشخص، ویژگی  این مقام ها را ارائه می دهند. یعنی می توان گفت این گوشه ها
هر کدام نشان دهنده ی یک مقام خاص هستند. به همین دلیل آنها را گوشه های با مُد معین می نامیم.
برای مثال می توان به گوشه های دلکش و عراق، گوشه های با مُد معین در دستگاه ماهورند و گوشه های زابل
و مخالف از گوشه های با مُد معین در سه گاه و چهارگاه اشاره نمود

گوشـه های دارای مُد غیر مُعین:

گوشه هایی از دستگاهها یا آوازها که  مقام ویژه ای برای خود ندارند و در بسیاری از دستگاه ها یا آوازها مشترک  می باشند این گوشه ها می توانند در مقام های مختلف اجرا شوند که همین دلیل باعث شده تا  آنها گوشه هایی با مُد غیر مُعین شناخته شوند مانند کرشمه، بسته نگار، مجلس افروز

دستگاه موسیقی: در یک شهر و منطقه ممکن است چندین گوشه  و نغمه برای یک قومیت وجود داشته باشد که تقریباحس و حال مشابه و یکسانی دارند و به دلیل آنکه متعلق به یک منطقه و شهر می باشد در مجموعه ای به نام دستگاه جمع شدند و نام گذاری برای آ«ها صورت گرفت.
آواز: آواز از مجموع چندین گوشه تشکیل شده است. که این گوشه ها در واقع عضوی از همان هفت دستگاه بوده اند که چون با همدیگر شباهت بیشتری داشته اند، از دستگاهها خارج شده و در یک مجموعه به نام آواز جای گرفتند. و توضیحات کامل مجموعه ی دستگاهها و آوازها در کتابی به نام ردیف موسیقی ایرانی گردآوری شده است. کتاب ردیف موسیقی ایرانی در واقع همانند دایره المعارف موسیقی عمل میکند.
مرکب خوانی:  در مرکب خوانی نوازنده از یک دستگاه شروع می کند و به تدریج و کم کم  وارد دستگاه های دیگر می شود.  در مرکب خوانی خواننده یا نوازنده باید ابتدا از یک دستگاه شروع کرده و کم کم وارد دستگاه های دیگر شده و سپس در همان دستگاه اولیه کارش تمام کند. در واقع باید بین دستگاههای که در آن جا به جا می شوید تشابه وجود داشته باشد.
نت شاهد:  هنگامی که یک نت در یک دستگاه و یا آواز بیشتر به کار برده شود و نشان دهنده ی خصوصیات آن دستگاه باشد نت شاهد گفته میشود. بیشتر گوشه های موسیقی اصیل ایرانی با نت شاهد شروع شده و با همان نت خاتمه پیدا می کنند . ( در موسیقی غربی و امروزی درجه ی اول گام همان نت شاهد می باشد.).
 
درآمد : گوشه ای که با عث آغاز یک دستگاه یا آواز می شود درآمد نام دارد. یعنی گوشه ی درآمد یک شمای کلی از دستگاه یا آواز موردنظر می دهد.
رپرتوار:   رپرتوار در موسیقی معادل ردیف در موسیقی اصیل ایرانی می باشد. هر ساز موسیقی دارای ردیف مخصوص به خود می باشد. 
گام: در موسیقی غربی معادل دستگاه است که به دو دسته اصلی مینور و ماژور تقسیم می شود. به هشت نت پشت سر هم در موسیقی غربی یک گام می گویند. به فاصله بین هشت تا نت اکتاو هم می گویند.
 
دانگ: هر چهار نت پشت سر هم یک دانگ است. در موسیقی غربی به هر دانگ یک تتراکورد می گویند. وقتی می گویند فلانی صدای شش دانگی دارد، یعنی می تواند شش تا دانگ که شامل 24 نتیا به عبارتی سه گام استرا به ترتیب بخواند. خواننده شش دانگ کسی است که به اجرای هر بیست و چهار نت تسلط کامل دارد.
مرصع خوانی:. مرصع خوانی یعنی در دستگاههای متمایز و نامتشابه  می توانید جا به جا شده و احتیاجی نیست هنگام فرود و اتمام در دستگاه اولیه باشید
 
دستگاه های موسیقی ایرانی
دستگاه شور : مهم ترین دستگاه موسیقی ایرانی و مادر تمام دستگاهها ، دستگاه شور می باشد که 5 آواز دارد. هر یک از دستگاهها آواز و الحان فرعی دارند اما دستگاه شور به غیر از آوازهای فرعی ملحاقات بسیاری دارد که می توانند خودشان به تنهایی مستقل باشند. آواز ابوعطا و دشتی ارتباط نزدیکی دارند و د و آواز بیات ترک و افشاری گام متفاوتی از دستگاه شور دارند که باعث شده برخی اینها را از دستگاه شور مستقل و جدا بدانند.
 
برخی از گوشههای دستگاه شور عبارتند از کرشمه، نغمه، حزین، زیرکش سلمک، سلمک، گوشه ابوعطای بزرگ، مجلسافروز، دوبیتی، رضوی، شهناز، مثنوی، بیاتکرد، ضرباصول و شهرآشوب.
مثال کاربردی برای درک بهتر این دستگاه می توان به آهنگ گل پونه ها ی ایرج بسطامی اشاره کرد. آهنگ یاد ایام محمدرضا شجریان نیز در دستگاه شور می باشد.
دستگاه نوا
 
 دستگاه نوا درون مایه ای بسیار شاد و بسیار غمگین ندارد و کمتر در موسیقی سنتی ایران اجرا شده است برخی از اساتید مثل علینقی وزیری و روحالله خالقی، نوا را مشتق از شور می دانستند؛ اما این دستگاه دارای تفاوت در نُت شاهد و ایست و همچنین شخصیت مستقل آوازی با شور و مشتقات آن است.
مثال کاربردی برای درک بهتر دستگاه نوا :  آهنگ چرا رفتی چرا من بی قرارم از همایون شجریان و بی همگان به سر شود بی تو به سر نمی شود از محمدرضا شجریان و همچنین آهنگ شب دهم با صدای علیرضا قربانی می باشد.
 
 
دستگاه ماهور
 
 دستگاه ماهور یکی از بزرگترین دستگاههای موسیقی اصیل ایرانی است  و ردیف های متعددی دارد و شامل 50 گوشه می باشد که مقام های آنها با هم کاملا تفاوت دارد و به سه بخش بم ، میانی و زیر اجرا می شود . و به دلیل اینکه روان می باشد  در جشن ها و موسیقی های شاد از این دستگاه  استفاده می شود
 
مثال های کاربردی برای درک بهتر دستگاه موسیقی ماهور آهنگ مرغ سحر ناله سر کن و ایران ای سرای امید  از محمدرضا شجریان می باشد.
دستگاه چهارگاه
دستگاه چهارگاه در شنونده احساس شوق به وجود می آورد و شنونده حالت غرور و افتخار را حس میکند به همین دلیل از این دستگاه در هنگام تولید موسیقی های حماسی و ملی  استفاده میشود. دستگاه چهارگاه گام ایرانی خاص است  و مهم ترین مقام های موسیقی اصیل ایرانی در این دستگاه اجرا شده است. و قدمت دستگاه چهارگاه از دستگاه شور بیشتر می باشد و عده ای از موسیقیدانان عقیده دارند این دستگاه مادر دستگاههای موسیقی اصیل ایرانی است
مثال کاربردی برای درک و شناخت دستگاه چهارگاه آهنگ وطنم ای شکوه پا برجا از سالار عقیلی و آهنگ و موزیک بیکلام سلام اثر استاد حسن کسایی می باشد.
 
دستگاه همایون
دستگاه همایون را بسیار موقر و باشخصیت بالا می دانند به گونه ای که در نقاط مختلف کشور در این دستگاه لالایی و آهنگهای متداول مخصوص آن منطقه خوانده می شود و مرشدهای زورخانه ها نیز از گوشه های این دستگاه در خواندن بسیار استفاده می کنند.
از گوشه های ردیفی این دستگاه می توان به چهارمضراب، درآمد اول،درآمد دوم، زنگ شتر، چکاوک،طرز، بیداد، نیداوود، سوز و گداز، لیلی و مجنون، راوندی، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفیر، شوشتری، جامهدران، راز و نیاز، میگلی، رنگ فرح اشاره کرد.
 
آهنگ ها و موسیقی های مطرح و معروفی که در دستگاه همایون ساخته شده اند می توان به تو ای پری کجایی از حسین قوامی و بازخوانی مجدد آن توسط محمد اصفهانی اشاره کرد. همچنین هوای گریه همایون شجریان که در دستگاه همایون و گوشه ی شوشتری اجرا شده است.
دستگاه سهگاه
دستگاه سه گاه درون مایه ای بی نهایت غمگین و سوزناک دارد که  روزنه هایی از امید در آن پیداست و رو به امید می رود و برای راز و نیاز و نغمه های عاشقان دور از معشوق استفاده می شود. گوشه های این دستگاه عبارتند از : 1- درآمد  2-مویه   3- زابل   4- مخالف   5- حصار
آهنگ چنان مستم از محمدرضا شجریان و رسوای زمانه علیرضا قربانی مثالی برای درک بهتر دستگاه سه گاه می باشد.
 
دستگاه راستپنجگاه
دستگاه راست پنج گاه برای مرکب خوانی به کار می رود و دلیل این کار این است که با استفاده از دستگاه راست پنج گاه می توان بین تمام دستگاه های موسیقی ایرانی جا به جا شد . عده ای پژوهشگران وموزیسین های برجسته ی موسیقی ایرانی  بر این عقیده هستند که دستگاه راست پنجگاه دارای دو نیمه است. نیمه ی اول همان راست ( گام ) است و نیمه ی دوم مشتق از پنج مقام  1- ماهور   2- شور  3-  نوا    4- سه گاه    5- همایون    است.
عده ای از پژوهشگران حوزه ی موسیقی نیز بر این عقیده هستند هنگامی که ردیف موسیقی ایرانی در حال تدوین بود تعداد زیادی از گوشه ها و دستگاهها تقسیم شدند و هر انچه با قی ماند در دستگاه راست پنج گاه جای دادند.
نمونه و مثال برای درک این دستگاه می توان به آهنگ بوسه باران و سمن بویان از محمدرضا شجریان  اشاره نمود
 
آوازهای اصیل موسیقی ایرانی
در این بخش با ذکر نمونه های کاربردی به توضیح و معرفی آوازهای اصیل موسیقی سنتی ایران می پردازیم
 
  • افشاری
 
آواز افشاری را به جا مانده از  ایل افشار از طوایف ترک ایرانی و در دستگاه شور می دانند
درون مایه ی این آواز  غمگین و حزن انگیز و بسیار دلنشین می باشد  از گوشه ای این آواز می توان به . کرشمه، جامهدران، بستهنگار، قرایی، مثنوی پیچ، نهیب، عراق، حصار، مسیحی، تخت طاقدیس و صدری، قرهباغی، و شاه ختایی  اشاره نمود. مثال و نمونه آهنگ های اجرا شده در آواز افشاری موزیک آرام جان  و آواز این دهان از محمدرضا شجریان می باشد . البته آهنگ آواز این دهان در گوشه ی مثنوی آواز افشاری اجرا شده است.
 
  • ابوعطا
 
این آواز کاملا اصیل و ایرانی متعلق به دستگاه شور می باشد که باعث به فکر فرو رفتن و اندیشه در انسان میشودمی باشد.  استاد محمدرضا شجریان آهنگ بهاردلکش و حال که تنها شده ام را به سبک ابوعطا خوانده اند.
آواز بیاتاصفهان
یکی از آوازهای اصیل ایرانی می باشد که عده ای از موسیقیدانان آن را از اجزای دستگاه شور و عده ای از اجزای دستگاه همایون می دانند. و حالتی دوگانه دارد که گاهی شاد است و گاهی غمگین به نوعی که روی درجه ی دوم گام اصفهان می ایستد. که حالتی متفکرانه و مناجات گونه دارد
مانند آهنگ زیبا و به یادماندنی نازنین مریم محمدنوری ویا آهنگ یار دبستانی من که توسط جمشید جم بازخوانی شده است
  • بیاتترک
بیاتتُرک از آوازهای چهارگانه دستگاه شور است. مهمترین  نمونه از بیاتترک اذان معروف مرحوم رحیم موذنزاده اردبیلی است . و یا آهنگ اندک اندک شهرام ناظری
 
  • دشتی
 
آواز دشتی در اصل متعلق به منطقه دشتستان در بوشهر است و نوایی جنوبی است که به آن آواز چوپانی نیز می گویند که غم انگیز و بسیار ظریف و لطیف می باشد. و گوشه ایی مانند دیلمان و گیلکی مربوط به شمال کشور و گیلان است از آهنگهای مهم و معروفی که به سبک دشتی خوانده شده است  می توان به آهنگ  از خون جوانان وطن محمدرضا شجریان اشاره کرد.
  • شوشتری
آواز شوشتری از گوشه های دستگاه همایون می باشد. شوشتر در تمامی دستگاههای موسیقی سنتی و اصیل ایرانی یک ردیف محلی دارد مانند آهنگ با من صنما که برای تیتراژ فیلم آرایش غلیظ توسط همایون شجریان خوانده شده است.
 
 
 
 
 
 
 
نظرات (0)
ثبت دیدگاه
تصویر امنیتی لطفا کد را داخل کادر وارد نمایید





مقالات دیگر